Historia gry w tysiąca — skąd się wzięła i ciekawostki

Tysiąc należy do rodziny gier z meldunkami, której najstarszy udokumentowany członek, Mariage, pojawia się w źródłach w 1715 roku w Lipsku. Roku powstania samego tysiąca ani jego autora nie zna nikt: żadne z naszych źródeł ich nie podaje, a dawniejsze opowieści o pochodzeniu to hipotezy. Ta strona oddziela fakty, przy których podajemy źródło i datę sprawdzenia, od przypuszczeń.

W skrócie

• Tysiąc jest spokrewniony z grami Mariage, sixty-six, Schnapsen i mariasz: wszystkie liczą punkty za króla i damę w jednym kolorze.
• Nazwa to cel gry: pagat tłumaczy ją jako „1000, czyli punkty do zdobycia”.
• Gra z licytacją, musikiem i meldunkami nie ma udokumentowanej daty ani autora.
• Najstarszy opis tysiąca, jaki znaleźliśmy, to książka z 1974 roku.
• Mickiewicz wspomina w „Panu Tadeuszu” mariasza trzy razy, tysiąca ani razu.

Rodzina gier z meldunkami: oś czasu

Wniosek: o tysiącu mamy źródła dopiero z drugiej połowy XX wieku, a o jego krewnych sprzed trzech stuleci. Co łączy jedno z drugim, to wciąż hipotezy.

Mariasz, polski krewny

W Rzeczypospolitej grano w mariasza: na 36 kartach, we dwoje, do 131 punktów (odmiana „szlifowana” używała 24 kart). Najwyższą kartą była dama atutowa, zwana pamfilem, warta 11 punktów. Słowo mariasz oznaczało też samą parę króla i damy, czyli to, co w tysiącu nazywamy meldunkiem. Jędrzej Kitowicz, opisując obyczaje za Augusta III, opisuje mariasza na 24 kartach.

Polska Wikipedia pisze, że tysiąc „wywodzi się od staropolskiej gry mariasz”. Nie podaje jednak dokumentu, który by to pokazywał.

Mickiewicz i mariasz

W „Panu Tadeuszu” (1834) słowo mariasz pada trzy razy, co sprawdziliśmy w pełnym tekście poematu:

• w Księdze II Sędzia gra w mariasza z bernardynem (księdzem Robakiem) i tak słucha opowieści, że siedzi z kartą podniesioną do bicia;
• w Księdze VI, po kłótni w Soplicowie, nikt nie ma ochoty na karty do mariasza;
• w Księdze XII Klucznik wspomina Cybulskiego: „Co żonę przegrał, grając w mariasza z Moskalem” (A. Mickiewicz, Pan Tadeusz).

Tysiąca w poemacie nie ma. Częsta opinia, że Mickiewicz opisał tysiąca, jest nieprawdziwa; wspomina jego przodka, jeśli przyjąć hipotezę B.

Tysiąc po wojnie

Edukatorzy Muzeum Pana Tadeusza opisują tysiąca jako grę popularną wśród polskiej klasy robotniczej po II wojnie światowej, obok sixty-six i oczka, podczas gdy brydż miał być w tych kręgach potępiany jako gra kapitalistów, według tej strony do 1956 roku. To strona edukacyjna, nie badanie, i nie podaje liczb o popularności.

Dlaczego „1000”?

Wiele gier z tej rodziny nosi nazwę od celu: sixty-six, 1001 i sam tysiąc. Pagat wprost pisze, że w nazwie tysiąca oba słowa oznaczają cel gry: 1000 punktów. Dlaczego cel to akurat tysiąc, a nie pięćset, źródła milczą.

Jedno da się policzyć: w partiach naszych botów według zasad domowych trzech graczy potrzebuje do 1000 średnio 25,2 rozdania (statystyki tysiąca). Czyli około dwudziestu pięciu rozdań. Dlaczego akurat tyle, źródła nie mówią.

Jedna gra, wiele nazw

„Russian Schnapsen” to nazwa samego tysiąca, a nie osobna gra. Nie myl jej z niemiecką grą 1001 na 24 kartach, w której meldunki mają inne wartości (trefl 100, pik 80, kier 60, karo 40; Wikipedia).

Gdzie i jak się gra

• Kraje. Pagat wymienia Rosję, Ukrainę, Białoruś, Polskę i Litwę, a we wstępie także Kazachstan; mówi o popularności w Europie Wschodniej, w tym w krajach bałtyckich.
• W Polsce. Gra się przy stole i w sieci: Kurnik ma tysiąca dla 2 do 4 graczy, a gminy organizują turnieje: 29 listopada 2022 roku w Siedliszczu odbył się III Turniej gry w tysiąca o puchar burmistrza, z trzema graczami przy stoliku (regulamin). Na południu Polski, według polskiej Wikipedii, popularna jest odmiana we czworo w parach, na pięciu kartach.
• Dwa style zasad. W Polsce częściej spotyka się blokadę od 800 albo 900 punktów, a w opisach z Rosji, Białorusi i Ukrainy (pagat.com) beczkę od 880. Szczegóły: warianty.
• Ogólnokrajowych zasad nie ma. Nie znaleźliśmy ani polskiej, ani rosyjskiej, ani ukraińskiej federacji tysiąca. „Zasady turniejowe” to w praktyce regulamin, który gminy przepisują od siebie.

Ciekawostki

• Dziesiątka jest starsza od króla. Tysiąc należy do „rodziny as–dziesiątka” (angielska Wikipedia), w której dziesiątka stoi zaraz za asem. Dla osób znających inne gry to pierwsza pułapka: porady dla początkujących.
• Polskie litery na kartach: W, D, K, A. Patent na „Karty do gry”, zgłoszony w 1934 roku, opisuje indeksy A, K, D i W.
• Ukraińcy mówią też „штука”. Ukraińska Wikipedia podaje obok nazwy „Тисяча” przydomek «штука», czyli „sztuka” w znaczeniu tysiąca.
• Rosyjska Wikipedia nie ma hasła o tej grze. Był artykuł, ale został usunięty w 2021 roku po dyskusji, z uzasadnieniem, że opisywał tylko jeden z wielu wariantów zasad, bez informacji encyklopedycznych (dyskusja). To dobre przypomnienie, po co przy każdej zasadzie podajemy źródło.
• Meldunek to słowo z niemieckiego. Według Wikisłownika pochodzi od niem. Meldung, „zgłoszenie”: meldunek się zgłasza.
• W Austrii licytacja zaczyna się od 90. We wschodniej Austrii tysiąc to „Russisches Schnapsen”, często zwane też „Ruasseln”, i według niemieckiej Wikipedii obowiązkowa pierwsza odzywka to tam 90, nie 100. Punkty z lew rozgrywającego też się zaokrągla do dziesiątek: przy deklaracji 150 i meldunku za 60 wynik 84 daje 80 i grę przegrywa, a 85 daje 90 i wygrywa.
• Rosjanie „chwalą” atut. Według Cyklopedii meldunek to po rosyjsku «хваль», a zgłoszenie go to «захвалить», czyli „pochwalić”; przy stole pada «хвалю», «она», «мать» albo po prostu «сто». Tylko pikowy meldunek, najtańszy (40), ma własne przezwisko: «гниль», czyli „zgnilizna”.
• Na musiku, na setce, na prikupie. Po polsku gracz po lewej od rozdającego jest „na musiku”, a regulamin turnieju w Siedliszczu mówi też, że jest „na 100”. Po rosyjsku to «сидящий на сотне», „siedzący na setce” (livegames). Pauzującego rozdającego Cyklopedia nazywa «сидящий на прикупе», a Kurnik — „na musie”.
• Rytuał przekładania talii. Cyklopedia opisuje obyczaj: po przełożeniu talii rozdający zagląda do karty na spodzie. Dziewiątka jest tam niemile widziana, bo trzecia z rzędu kosztuje przekładającego 120 punktów, więc rozdający może ją ogłosić teatralnie, odliczając «сорок» i «восемьдесят» (40 i 80). Waleta ze spodu „żeni się”, czyli wkłada w środek talii, a w niektórych kompaniach pstryka się nim przekładającego w nos.
• Bomba budzi spory. Polska Wikipedia pisze, że zasady bomby budzą wiele kontrowersji, więc trzeba je ustalić przed grą: najczęściej wolno ją rzucić tylko przy obowiązkowych 100, w innych domach do 120, a bywa, że przy każdej licytacji, i wtedy przeciwnicy dostają po połowie licytacji (licytacja 210 daje po 110). Gracze zaawansowani często wolą grać bez niej, bo zostawienie kogoś „na musiku” też jest taktyką.

Mity i nieporozumienia

Czego nie wiemy

• kiedy i gdzie powstała gra oraz kto ją ułożył;
• dlaczego cel to 1000 punktów;
• skąd wartości meldunków 100, 80, 60 i 40 (nasza hipoteza: meldunki);
• od kiedy gra się w nią w Polsce, w ZSRR i w Kazachstanie: mamy wspomnienia i blogi, nie dokumenty;
• skąd nazwa musik (słowniczek).

Jeśli znasz źródło z datą, książkę albo program z dawnych lat, który wspomina o tysiącu, dopiszemy je tutaj z podaniem skąd.